Zwarte Meer

De voedselketen van het Zwarte Meer

Het Zwarte Meer staat vol waterplanten, vooral onder water. Eén plant valt op in de monsters: de watergentiaan. Hij heeft drijvende, bijna ronde blaadjes en in de zomer gele bloemen boven het water. In Nederland is hij niet zeldzaam, maar in plantenmonsters uit andere meren kom je hem zelden tegen. Hier stond hij van 2005 tot 2012 in 91 van de 1.283 plantenmonsters. In vergelijkbare monsters uit andere zoete meren zou je hem in ongeveer één van die 1.283 verwachten.

Ook de vissen van plantenrijk water vallen op. Zeelt leeft in ondiep water met veel planten. De kleine modderkruiper zoekt zijn voedsel in fijn zand en legt zijn eitjes tussen planten. Bij visonderzoek met een sleepnet in 2008 en 2011 zat zeelt in 7 van de 16 vangsten, en de kleine modderkruiper in 13. Bij vergelijkbaar onderzoek in andere zoete meren zou je zeelt in nog geen één van de 16 vangsten verwachten, en de kleine modderkruiper in één.

Zeelt en snoekbaars leven hier allebei, en dat valt op. Zeelt hoort bij ondiep water met veel planten, snoekbaars bij groot, troebel water. Bij visonderzoek in andere zoete meren worden ze minder vaak samen gevangen dan je bij toeval zou verwachten. Hier zaten ze in 6 van de 16 vangsten allebei. Wij denken dat het meer ze allebei een plek geeft: ondiep water vol planten, en de diepe vaargeulen. Gemeten hebben we dat niet. Daarom staan hieronder twee voedselketens: een via de zeelt en een via de pos.

De waterplanten van het Zwarte Meer

Het water van het Zwarte Meer is niet altijd even helder geweest. Vlak na het ontstaan, in de jaren veertig, stonden hier zes soorten fonteinkruid en grote velden kranswier. Door te veel voedingsstoffen in het water verdwenen eind jaren vijftig de kranswieren. Een paar jaar later verdwenen ook de meeste fonteinkruiden. Ook de driehoeksmosselen waren lang weg. In de eerste helft van de jaren negentig kwamen ze terug. Ze filteren het water, en zo werd het weer helderder. Na 2008 werden kranswieren steeds gewoner, en nu zijn zij de baas onder water. Een evaluatie uit 2025 voor Rijkswaterstaat geeft voor die groei geen verklaring. Het water bleef tussen 2010 en 2023 even helder.

Nieuwkomers op de bodem

Vier kleine waterdieren zaten in 1993 en 1997 nog niet in de monsters. Vanaf 2001 wel: de Aziatische korfmossel, een aasgarnaal (Limnomysis benedeni) en een borstelworm (Hypania invalida). Een kleine pissebed (Jaera istri) werd in 2005 voor het eerst gevonden. Daarna zaten ze alle vier in meer dan de helft van de monsters. De korfmossel komt uit Zuidoost-Azië. Van alle nieuwe soorten kleine waterdieren in de Rijn komt de grootste groep uit het gebied rond de Zwarte Zee en de Kaspische Zee. Hun opmars nam sterk toe nadat in 1992 het Main-Donaukanaal openging.

Bij de vissen zie je hetzelfde. De marmergrondel, een kleine grondel uit het gebied rond de Zwarte Zee, zat in 9 van de 16 sleepnetvangsten. Bij vergelijkbaar onderzoek in andere zoete meren zou je hem in nog geen één van de 16 verwachten. In 2011 zat ook de Pontische stroomgrondel in het net, twee jaar na de eerste zekere vondst in Nederland.

Ontstaan en geschiedenis

Voordat het Zwarte Meer er was, lag hier de delta van de IJssel en de Vecht. Biezen groeiden van nature alleen rond de monding van het Zwarte Water. Mensen in de streek kweekten biezen en vlochten er matten van. Als het ondiepe water bij wind van het land droogviel, riep de omroeper van Genemuiden dagloners op. Zij plantten dan biezen. Zo werd ten slotte het hele gebied tussen Vollenhove en Kampen met biezen beplant. Er zijn nog resten van die biezenvelden. In de plantenmonsters van 2005 tot 2012 stonden planten uit de familie van de biezen bijna drie keer zo vaak als in vergelijkbare monsters uit andere zoete meren. Hier waren dat bijna altijd biezen.

Vissen op het Zwarte Meer

Kijk altijd in de VISplanner of en waar je op het Zwarte Meer mag vissen.

Bij het visonderzoek met een sleepnet in 2008 en 2011 zaten onder meer brasem, pos, baars, blankvoorn, snoekbaars en aal in het net. Volgens de evaluatie voor Rijkswaterstaat vangt het visonderzoek nu vooral twee uitheemse grondels: de zwartbekgrondel en de Kesslers grondel.

Bijzondere soorten

Het Zwarte Meer is onder meer voor drie bodemvissen aangewezen als Natura 2000-gebied: de kleine modderkruiper, de grote modderkruiper en de rivierdonderpad. In 2022 kwam de bittervoorn erbij. Na 2011 is de rivierdonderpad niet meer in het meer gevonden. De evaluatie voor Rijkswaterstaat noemt als een mogelijke oorzaak de zwartbekgrondel en de Kesslers grondel. Zwartbekgrondels en Kesslers grondels verdringen de rivierdonderpad van zijn plek op de bodem.